“Zamonaviy ilmiy-texnik tadqiqotlar” xalqaro jurnali texnika,iqtisod va pedagogika sohalariga mo‘ljallangan, ixtisoslashgan nashr bo‘lib, sohadagi ilmiy-amaliy, ilmiy-texnik yangiliklarni har tomonlama yoritishni, jurnal o‘quvchilarining ilmiy innovatsion axborotga bo‘lgan talab-ehtiyojlarini yanada to‘laroq qondirishni, jurnal imkoniyatlaridan keng va samarali foydalanishni o‘z oldiga asosiy maqsad qilib qo‘yadi. Maqolalar quyidagi yo‘nalishlarda qabul qilinadi. - 05.00.00 – Texnika fanlari - 08.00.00-Iqtisodiyot fanlari -13.00.00-Pedagogika fanlari Jurnal ko'p tilli bo'lib, unda o'zbek, rus va ingliz tillaridagi maqolalar chop etiladi. Bu esa xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va ilmiy yutuqlarni keng doirada targ'ib qilishga yordam beradi. “Zamonaviy ilmiy-texnik tadqiqotlar” xalqaro jurnali O'zbekistonda ilm-fan, ta'lim, tehnika va iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan muhim nashrlardan biri hisoblanadi. Crossref DOI Tahririyat Crossref DOI ning rasmiy aʼzosi sifatida tez orada ro‘yxatga olinadi Google Scholar “Zamonaviy ilmiy-texnik tadqiqotlar” xalqaro jurnali Google Scholar bazasida indekslanadi. Bu esa jurnalning ilmiy nufuzini oshirish va mualliflarning ilmiy ishlarini keng miqyosda targ'ib qilishga yordam beradi. Google Scholar orqali tadqiqotchilar va olimlar “Zamonaviy ilmiy-texnik tadqiqotlar” xalqaro jurnalida chop etilgan maqolalarni qidirib topish va ularga havola berish imkoniyatiga ega bo'lishadi.
KIMYO FANINI KUNDALIK HAYOT BILAN BOG‘LAB O‘QITISH METODIKASI
Mazkur maqolada kimyo fanini kundalik hayot bilan bog‘lab o‘qitishning pedagogik va metodik imkoniyatlari yoritilgan. Kimyoviy tushuncha, qonun va jarayonlarni maishiy vositalar, oziq-ovqat mahsulotlari, dori vositalari, suv, havo, yoqilg‘i, qurilish materiallari va ekologik muammolar bilan bog‘liq misollar asosida tushuntirish usullari tahlil qilingan. Kundalik hayotga oid tajribalar, muammoli vaziyatlar, kontekstli topshiriqlar va amaliy loyihalardan foydalanish o‘quvchilarning kimyo faniga qiziqishini oshirishi, nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash va sabab- oqibat bog‘lanishlarini tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishi asoslangan. Shuningdek, hayotiy mazmundagi topshiriqlar o‘quvchilarning tabiiy-ilmiy savodxonligi, ekologik madaniyati, tanqidiy fikrlashi va xavfsiz xulq-atvorini shakllantirishga xizmat qilishi ko‘rsatib berilgan. Kimyo ta’limini real hayotiy vaziyatlar bilan integratsiyalash darslarning mazmunliligi, tushunarliligi va amaliy samaradorligini oshiradi.
kimyo ta’limi, kundalik hayot, kontekstli o‘qitish, hayotiy topshiriq, kimyoviy tajriba, tabiiy-ilmiy savodxonlik, ekologik madaniyat, amaliy kompetensiya, muammoli ta’lim.
RUS TILINI CHET TILI SIFATIDA O‘QITISHDA RAQAMLANTIRISH VA INTERAKTIV TEXNOLOGIYALAR
Ushbu maqolada rus tilini chet tili sifatida o'qitishda raqamlashtirishning nazariy va metodologik asoslari o‘rganiladi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi masofaviy va aralash ta’limning kengayishi, raqamli lingvodidaktikaning rivojlanishi, intellektual ta’lim tizimlarining paydo bo‘lishi va raqamli muhitda xalqaro talabalarda kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish zarurati bilan belgilanadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi raqamli va interaktiv texnologiyalarning didaktik salohiyatini aniqlash va ularni rus tilini chet tili sifatida o‘qitish darslarida tizimli qo‘llash tamoyillarini asoslashdir. Tadqiqot metodologiyasi ilmiy va metodologik adabiyotlarni tahlil qilish, qiyosiy usul, pedagogik modellashtirish, raqamli vositalarni tasniflash va til o'qitishdagi amaliy tajribaning qisqacha mazmunini o‘z ichiga oladi. Raqamli vositalarning samaradorligi ishlatiladigan xizmatlar soni bilan emas, balki ularning o'quv maqsadlari, talabalarning rus tilini bilish darajasi, o'quv materialining mazmuni va kommunikativ ehtiyojlari bilan mos kelishi bilan belgilanishi aniqlangan. Rus tilini chet tili sifatida raqamlashtirishning asosiy yo‘nalishlari aniqlangan: aralash ta’lim, multimedia materiallaridan foydalanish, interaktiv mashqlar, o‘quvni boshqarish tizimlari, mobil ilovalar, elektron korpuslar, avtomatlashtirilgan fikr-mulohaza va generativ sun'iy intellekt.
rus tili chet tili sifatida, rus tili chet tili sifatida, ta’limni raqamlashtirish, interaktiv texnologiyalar, raqamli lingvodidaktika, aralash ta’lim, kommunikativ kompetentsiya.
INSON SALOMATLIGI VA ATROF MUHITNI MUHOFAZA QILISHDA EKOLOGIK TA'LIMNING AHAMIYATI
Maqolada globallashuv sharoitida yoshlarda milliy tarbiyani shakllantirishda ekologiya to’g’risidagi fikr-mulohazalar, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiatni asrab-avaylash, yoshlarda ekologik madaniyatni oshirishning muhim jihatlariga oid ma’lumotlar berilgan.
milliy tarbiya, ekologiya ,ekologik ong, ekologik madaniyat, globallashuv, metod, sivilizatsiya,avesto, hadis.
TALABA- YOSHLARDA MILLIY O’ZLIKNI SHAKLLANTIRISH VA RIVOJLANTIRISH
Mazkur maqolada milliy o‘zlik tushunchasining mazmun-mohiyati, uning shaxs va jamiyat hayotidagi o‘rni, ahamiyati, maqsadi hamda vazifalari tahlil qilingan. Shuningdek, muallif yoshlarda milliy o‘zlikni shakllantirish jarayonida mamlakatimizning boy madaniy va ma’naviy merosi asosiy omillardan biri ekanligini yoritadi. Yoshlar ongida milliy o‘zlikni anglashni rivojlantirish uchun milliy ong, milliy g‘urur, milliy iftixor, milliy his va milliy xarakterni shakllantirish zarurligi asoslab berilgan.
o‘zlik, milliy o‘zlik, o‘zlikni anglash, yoshlarda milliy o‘zlikni shakllantirish, tarixiy xotira, ajdodlar merosi, axborotlashgan jamiyat.
“AMALIY DASTURLAR PAKETI” FANIDA TALABALARNING MUSTAQIL O‘QUV FAOLIYATINI TASHKIL ETISH METODIKASINING PEDAGOGIK SAMARADORLIGI: TAJRIBA-SINOV NATIJALARI TAHLILI
Maqolada “Amaliy dasturlar paketi” fanini o‘qitish jarayonida talabalarning mustaqil o‘quv faoliyatini maxsus texnologiyalar (Google Classroom, MathCad) asosida tashkil etish metodikasining pedagogik samaradorligini aniqlash maqsadida 2022– 2025 o‘quv yillarida uch bosqichda o‘tkazilgan tajriba-sinov ishining tashkiliy jihatlari va natijalari tahlil qilinadi. Tajriba-sinov Nukus davlat pedagogika instituti, Chirchiq davlat pedagogika universiteti va Navoiy davlat universitetining 335 nafar talabasi ishtirokida, kognitiv, amaliy, analitik, kreativ va faoliyatli mezonlar asosida amalga oshirildi. Natijalar tajriba va nazorat guruhlari bo‘yicha qiyoslandi hamda xi-kvadrat (χ²) statistik kriteriyasi yordamida tahlil qilindi
mustaqil o‘quv faoliyati, pedagogik tajriba-sinov, samaradorlik mezonlari, tajriba guruhi, nazorat guruhi, xi-kvadrat kriteriyasi, “Amaliy dasturlar paketi”.
TALABALARDA FALSAFIY-REFLEKSIV TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI REFLEKSIV TOPSHIRIQLARDAN FOYDALANISH METODIKASI
Ushbu maqolada sun'iy intellekt (SI) asosidagi refleksiv topshiriqlar orqali talabalarning falsafiy-refleksiv tafakkurini rivojlantirish metodikasi nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan. Muallif zamonaviy oliy ta'lim tizimida talabalarga tayyor bilim uzatish emas, balki mustaqil, tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish zarurligidan kelib chiqadi. Maqolada yirik til modellari (LLM)ning ta'limga kirib kelishi bilan bog'liq imkoniyatlar va xavflar tahlil qilinadi: SI shunchaki tayyor javob manbai sifatida ishlatilsa, intellektual dangasalikka olib kelishi, ammo "intellektual sparring-sherik" sifatida loyihalansa, kuchli katalizatorga aylanishi mumkinligi ko'rsatiladi. Ishda beshta tayanch ko'nikma — savol qo'yish (Sokratik muloqot), dalillash, tanqidiy tahlil, muqobil fikrlarni baholash va shaxsiy xulosa chiqarish — SI vositasida shakllantiriladigan asosiy komponentlar sifatida taqdim etilgan. "Talaba–o'qituvchi–SI" pedagogik uchburchagi modeli, metodikani joriy etishning to'rt bosqichli tuzilmasi (prompt tayyorlash, dialog, refleksiv insho, guruh muhokamasi), baholash mezonlari (S-D-T-M rubrikasi) hamda 12 haftalik eksperimental tadqiqot dizayni (tajriba va nazorat guruhlari) batafsil bayon qilingan. Shuningdek, metodikaning afzalliklari (individualizatsiya, tezkor feedback, motivatsiya) va cheklovlari (bias xavfi, o'qituvchi rolining pasayishi, axloqiy-huquqiy masalalar) ko'rib chiqilgan. Maqola oliy ta'lim mutaxassislari, pedagoglar, metodistlar va ta'limda SI integratsiyasi bilan shug'ullanuvchi tadqiqotchilar uchun mo'ljallangan.
falsafiy-refleksiv tafakkur; sun'iy intellekt (SI); yirik til modellari (LLM); refleksiv topshiriqlar; Sokratik muloqot; tanqidiy tahlil; argumentatsiya (dalillash); metakognitiv ta'lim; konstruktivizm; dialogik pedagogika; pedagogik uchburchak; debat simulatsiyasi; personalizatsiya; portfel baholash; ta'limda raqamli transformatsiya; chatbot-vositachi; refleksiv insho; muqobil fikrlarni baholash; axborot savodxonligi; prompt-savodxonlik.
PEDAGOGIK KVALIMETRIYA VOSITASIDA BIOLOGIYA O‘QITUVCHILARINING KASBIY TAYYORGARLIK SIFATINI ANIQLASH
Mazkur maqolada pedagogik kvalimetriya vositasida biologiya o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlashning nazariy va metodik asoslari yoritilgan. Biologiya o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligi fan bilimlari, metodik faoliyat, laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish, raqamli ta’lim vositalaridan foydalanish, pedagogik muloqot hamda refleksiv baholash kabi o‘zaro bog‘liq tarkibiy qismlarning integrativ birligi sifatida talqin qilingan. Pedagogik kvalimetriyaning kasbiy tayyorgarlik sifatini mezon, ko‘rsatkich, indikator va darajalar asosida obyektiv baholashdagi imkoniyatlari ochib berilgan. Baholash jarayonida kognitiv-metodik, amaliy-faoliyatli, raqamli-texnologik, kommunikativ va refleksiv komponentlarni hisobga olish taklif etilgan. Shuningdek, test, amaliy topshiriq, mikrodars, laboratoriya faoliyati, elektron portfolio, ekspert bahosi va o‘z-o‘zini baholash usullarini uyg‘unlashtirishning ahamiyati asoslangan. Kvalimetrik yondashuv asosida olingan natijalar o‘qituvchining kasbiy tayyorgarlik darajasini aniqlash, rivojlanish dinamikasini kuzatish, mavjud metodik kamchiliklarni belgilash hamda individual kasbiy rivojlanish yo‘nalishlarini ishlab chiqishga xizmat qiladi.
pedagogik kvalimetriya, biologiya o‘qituvchisi, kasbiy tayyorgarlik, ta’lim sifati, baholash mezoni, indikator, metodik kompetentlik, diagnostika, pedagogik monitoring, refleksiv baholash.
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MA’NAVIY-MA’RIFIY JARAYONLARNI BOSHQARISHNING KORPORATIV MADANIYATGA ASOSLANGAN STRUKTURAVIY-FUNKSIONAL MODELI
Maqolada oliy ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy jarayonlarni boshqarishni alohida tadbirlar majmui sifatida emas, balki korporativ madaniyat bilan integratsiyalashgan yaxlit pedagogik-boshqaruv tizimi sifatida tashkil etish masalasi yoritilgan. Tadqiqotning maqsadi korporativ qadriyatlar, subyektlararo hamkorlik, refleksiv boshqaruv va natijaviy monitoringni birlashtiruvchi strukturaviy-funksional modelning mazmuni hamda amaliy mexanizmlarini asoslashdan iborat. Tizimli, institutsional, strukturaviy-funksional va qiyosiy tahlil usullari qo‘llanildi. Natijada modelning maqsadli, aksiologik-motivatsion, kommunikativ-faoliyatli, tashkiliy- regulyativ, refleksiv-diagnostik va natijaviy bloklari aniqlashtirildi.
oliy ta’lim, ma’naviy-ma’rifiy jarayon, korporativ madaniyat, strukturaviy-funksional model, aksiologik yondashuv, pedagogik hamkorlik, refleksiv boshqaruv, monitoring.
BO‘LAJAK MUHANDISLARDA DASTURLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHNING DASTURIY-DIDAKTIK TA’MINOTINING DIDAKTIK IMKONIYATLARI
Maqolada raqamli ta’lim muhiti sharoitida bo‘lajak muhandislarning dasturlash kompetentligini rivojlantirishga yo‘naltirilgan dasturiy-didaktik ta’minotning didaktik imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqotning dolzarbligi oliy ta’limning raqamli transformatsiyasi sharoitida bo‘lajak muhandislarni tayyorlash sifatini takomillashtirish hamda ularning dasturlash kompetentligiga qo‘yilayotgan talablarning ortib borishi bilan izohlanadi. Tadqiqotning maqsadi bo‘lajak muhandislarning dasturlash kompetentligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi dasturiy-didaktik ta’minotning didaktik imkoniyatlarini aniqlash va ilmiy jihatdan asoslashdan iborat. Tadqiqotda ilmiy adabiyotlar va normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish, pedagogik loyihalash, kuzatish, so‘rovnoma, test sinovlari, pedagogik tajriba hamda matematik statistika metodlaridan foydalanildi. Tajriba-sinov ishlari 2024–2026-yillarda O‘zbekiston Respublikasining beshta oliy ta’lim muassasasida muhandislik yo‘nalishida tahsil olayotgan 397 nafar talaba ishtirokida o‘tkazildi. Tadqiqotning amaliy qismi «Texnik tizimlarda axborot texnologiyalari» fani uchun ishlab chiqilgan dasturiy-didaktik ta’minot asosida amalga oshirildi. Mazkur ta’minot ITTS (Information Technologies in Technical Systems) raqamli ta’lim platformasi, elektron darslik, ma’ruza taqdimotlari, videodarslar, laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar, hisob-grafik topshiriqlar, mustaqil ta’lim materiallari, testlar, chek-listlar hamda metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot natijasida dasturiy-didaktik ta’minotning bo‘lajak muhandislarning dasturlash kompetentligini izchil rivojlantirishga xizmat qiluvchi asosiy didaktik imkoniyatlari aniqlandi. Pedagogik tajriba natijalari taklif etilgan yondashuvning samaradorligini tasdiqlab, talabalarning mustaqilligi, kreativligi, refleksivligi va kommunikativligini oshirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini isbotladi. Olingan natijalar ishlab chiqilgan dasturiy-didaktik ta’minotdan bo‘lajak muhandislarni tayyorlash jarayonida samarali foydalanish maqsadga muvofiqligini tasdiqlaydi.
software and instructional support, programming competence, future engineers, engineering education, digital educational technologies, digital learning environment, pedagogical experiment, competency-based approach, programming.
KOMMUNIKATIV GRAMMATIKANI O‘QITISHDA VIDEO, AUDIO VA VIZUAL MATERIALLARDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Ushbu maqolada kommunikativ grammatikani o‘qitish jarayonida video, audio va vizual materiallardan foydalanishning didaktik imkoniyatlari yoritiladi. Grammatik bilimlarni faqat nazariy qoidalar asosida emas, balki real nutqiy vaziyatlar, eshitish, ko‘rish va muloqotga asoslangan topshiriqlar orqali shakllantirishning samaradorligi tahlil qilinadi. Video materiallar grammatik birliklarning kontekstda qo‘llanishini ko‘rsatishga, audio materiallar tinglab tushunish va talaffuz ko‘nikmalarini rivojlantirishga, vizual vositalar esa grammatik mazmunni aniq va tushunarli idrok etishga xizmat qiladi. Tadqiqotda multimodal materiallardan foydalanish o‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish, ularning darsga qiziqishini oshirish va grammatikani amaliy nutq bilan bog‘lashda muhim omil ekanligi asoslanadi.
kommunikativ grammatika, video material, audio material, vizual vosita, grammatik kompetensiya, multimodal ta’lim, nutqiy vaziyat, interaktiv ta’lim.
SUN’IY INTELLEKT DAVRIDA MEDIASAVODXONLIK: O‘QUVCHILARNI “DEEPFAKE” VA MANIPULYATSIYALARDAN HIMOYALASH MUAMMOLARI
Maqolada sun’iy intellekt texnologiyalari, xususan “deepfake” usullarining ta’lim va yoshlar ongiga ta’siri masalasi ko’rib chiqiladi. Zamonaviy raqamli muhitda o’quvchilar katta hajmdagi vizual-audio kontent bilan uchrashadi, biroq ko'pchiligi uning haqiqiyligini tanqidiy baholash ko‘nikmasiga ega emas. Maqola maqsadi – mediasavodxonlikni shakllantirishning nazariy asoslarini o‘rganish hamda deepfake’ni aniqlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadqiqotda kontent-tahlil, qiyosiy tahlil va so‘rovnoma metodlaridan foydalanilgan. Natijalarga ko‘ra, mediasavodxonlikni o‘quv jarayoniga tizimli integratsiya qilish o‘quvchilarning manipulyatsiyalarga chidamliligini sezilarli oshiradi.
sun’iy intellekt, deepfake, mediasavodxonlik, manipulyatsiya, kritik tafakkur, raqamli ta’lim.
LOYIHALASH FAOLIYATINI TASHKIL ETISH SAMARALI PEDAGOGIK VOSITA SIFATIDA
Ushbu maqolada zamonaviy ta'lim jarayonida loyihalash faoliyatining ahamiyatini va uning samarali pedagogik vosita sifatida ishlatilishi tahlil qilinadi. Maqolada loyihalashning asosiy komponentlari, bosqichlari va ularning ta'lim jarayonidagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, loyihalash jarayonida maqsad qo‘yish, zarur axborotlarni to‘plash va pedagogik jarayonni tuzish kabi muhim jihatlar haqida fikr yuritiladi. Bu esa ta'lim jarayonining samaradorligini oshirish va talabalarning mustaqil bilim olish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
loyihalash, loyihalash faoliyati, ta'lim jarayoni, ta'lim texnologiyalari, maqsad qo‘yish, axborot to‘plash, o‘quv mashg‘uloti, ta'lim samaradorligi.
“TA’LIMDA BAHOLASH” FANINI O‘QITISHDA TALABALARDA XALQARO BAHOLASH DASTURLARI BILAN ISHLASH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Mazkur maqolada “Ta’limda baholash” fanini o‘qitishda talabalarda xalqaro baholash dasturlari bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning metodik yechimlari yoritilgan. Fan mavzularining PIRLS, TIMSS va PISA dasturlari bilan o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinib, ularni amaliy mashg‘ulotlarga integratsiya qilish yo‘llari asoslangan. Shuningdek, xalqaro baholash topshiriqlarini tahlil qilish, loyihalash va baholash savodxonligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi innovatsion metodikalar hamda ularni qo‘llash bo‘yicha metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan.
ta’limda baholash, xalqaro baholash dasturlari, PIRLS, TIMSS, PISA, baholash savodxonligi, kompetensiyaviy yondashuv, “Kompetensiyani aniqlash va ekspert tahlili” metodikasi, “Ikki nuqtai nazar” metodikasi, “Javobdan topshiriqqa” metodikasi, rubrika, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi.
SUN’IY INTELLEKT VA PEDAGOG FAOLIYATINING O‘ZARO MUNOSABATI: KELAJAK SENARIYLARI
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari va pedagog kasbiy faoliyatining o‘zaro munosabati multidisiplinar nuqtai nazardan tahlil etilgan hamda bu munosabatning kelajakdagi rivojlanish senariylari ilmiy asosda bashorat qilingan. Katta til modellari (GPT, Gemini, Claude), adaptiv o‘qitish tizimlari, raqamli baholash vositalari va intellektual repetitorlarning ta’lim sohasiga kirib kelishi pedagog kasbining mohiyatini, funksiyalarini va zarurligini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Maqolada SI pedagogni to‘liq almashtiradimi yoki uning faoliyatini boyitadimi, degan markaziy savol turli ilmiy maktablar va empirik tadqiqotlar asosida muhokama qilingan. Uchta asosiy kelajak stssenariysi-»SI dominant», «pedagog dominant» va «simbioz» modeli-tahlil qilinib, har birining imkoniyat va xavflari ko‘rsatilgan.
sun’iy intellekt va ta’lim, pedagog faoliyati, kelajak senariylari, adaptiv o‘qitish, katta til modellari, ta’lim texnologiyalari, SI integratsiyasi, pedagog kasbi, inson-SI hamkorlik.
KASBIY TA’LIM TIZIMIDA STRATEGIK REJALASHTIRISH MEXANIZMLARINI RIVOJLANTIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI
Ushbu maqolada kasbiy ta’lim tizimida strategik rejalashtirish mexanizmlarini rivojlantirishning innovatsion yondashuvlari ilmiy-nazariy, tashkiliy-boshqaruv va amaliy-metodik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, zamonaviy kasbiy ta’lim muassasasi mehnat bozori ehtiyojlari, raqamli iqtisodiyot talablari, hududiy sanoat klasterlari, ish beruvchilar buyurtmasi va xalqaro kompetensiya standartlari bilan uzviy bog‘langan strategik boshqaruv tizimiga ega bo‘lmas ekan, uning ta’lim sifati, bitiruvchilar bandligi va institutsional raqobatbardoshligi barqaror oshmaydi. Maqolada strategik rejalashtirishning maqsadli indikatorlar, ehtiyojlar diagnostikasi, raqamli monitoring, kompetensiyaviy xaritalash, dual ta’lim, ssenariyli prognozlash va natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv kabi mexanizmlari asoslab berildi.
kasbiy ta’lim, strategik rejalashtirish, innovatsion boshqaruv, mehnat bozori, dual ta’lim, raqamli monitoring, kompetensiya, institutsional rivojlanish.
BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QITUVCHILARINING AMALIY-METODIK TAYYORGARLIGINI VIRTUAL PEDAGOGIK SIMULYATSIYALAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH: NAZARIY ASOSLAR, TAMOYILLAR VA PEDAGOGIK SHART-SHAROITLAR
Ushbu maqolada bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining amaliy-metodik tayyorgarligini takomillashtirishda virtual pedagogik simulyatsiyalarning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda virtual simulyatsiyalarni o‘quv jarayoniga tatbiq etishning nazariy asoslari, fundamental tamoyillari hamda ushbu jarayonni samarali tashkil etish uchun zarur bo‘lgan pedagogik shart-sharoitlar tahlil qilinadi. Muallif tomonidan zamonaviy raqamli texnologiyalar yordamida talabalarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish va nazariy bilimlar bilan amaliy faoliyat o‘rtasidagi uzviylikni ta’minlash mexanizmlari taklif etilgan.
virtual pedagogik simulyatsiyalar, boshlang‘ich ta’lim, amaliy-metodik tayyorgarlik, pedagogik shart-sharoitlar, kasbiy kompetensiya, raqamli didaktika, ta’lim innovatsiyalari.
TA'LIM TIZIMIDAGI KATTA MA'LUMOTLARNI (O'QUVCHILAR NATIJALARI, XATTI HARAKATLARI) TAHLIL QILISHDA NOSQL TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Ushbu maqolada Big Data (katta hajmli ma’lumotlar) muhitida an’anaviy relyatsion ma’lumotlar bazalarining (RDBMS) gorizontal kengayish muammolari va ularning yechimi sifatida NoSQL (Not Only SQL) ma’lumotlar bazalarining samaradorligi tadqiq etilgan. Maqolada NoSQL ma'lumotlar bazalarining turli arxitektura modellari (Document-oriented, Key-Value, Column-family) tahlil qilinib, ma'lumotlarni o'qish va yozish tezligini optimallashtirish bo'yicha yangi uslubiy sxema taklif etilgan. Amaliy tajribalar asosida ma'lumotlar oqimini muvozanatlash algoritmlarining samaradorligi isbotlangan.
Big Data, NoSQL, SQL, Sharding, Replikatsiya, Optimallashtirish, Kengayuvchanlik, MongoDB, Cassandra.
AUTIZM SPEKTRI BUZILISHLARI BO‘LGAN BOLALARDA NUTQ RIVOJLANISHI
Butun dunyoda har yili Autizm spektri buzilishi (ASB) bilan og‘rigan bolalar soni ortib bormoqda. ASBga ega bolalarda nutq buzilishlari turlicha bo‘lib, ilmiy o‘rganish obyekti hisoblanadi. Maqolada nutq rivojlanishining norma holati va autistik buzilishlardagi xususiyatlari tahlil qilinadi. Autizmga ega bolalarning sensor idroki xususiyatlariga, uning intellektual va nutqiy rivojlanish bilan o‘zaro bog‘liqligiga alohida e’tibor qaratiladi. Ontogenez va autistik dizontogenezda nutqning kommunikativ funksiyasi shakllanishining asosiy bosqichlari qiyosiy tarzda keltiriladi. ASBga ega bolalar va normotipik tengdoshlarida nutqgacha rivojlanish xususiyatlari, nominativ nutq tizimi shakllanishining shart-sharoitlari ko‘rib chiqiladi. Nutqni egallashning turli strategiyalari, leksik-grammatik tuzilmaning shakllanish bosqichlari, dialogik va monologik kommunikatsiya shakllari norma va ASB holatida tahlil qilinadi.
autizm spektri buzilishi, bolalar autizmi, autist bolalar, bolalar nutqi, nutq rivojlanishi, nutq faoliyati, nutq buzilishlari, dizontogenez.
BO‘LAJAK PEDAGOGLARDA IJODKORLIKNI RIVOJLANTIRISHDA ART-PEDAGOGIK VOSITALARNING DIDAKTIK IMKONIYATLARI
Ushbu maqolada bo‘lajak pedagoglarda ijodiy kompetensiyalarni rivojlantirishda art-pedagogik vositalarning didaktik imkoniyatlari chuqur ilmiy-nazariy tahlil qilinadi. Tadqiqotda san’atga asoslangan pedagogik yondashuvlarning ta’lim jarayonidagi o‘rni, ijodiy fikrlashni shakllantirishdagi roli va ta’lim samaradorligini oshirishdagi ahamiyati keng ko‘lamda muhokama qilinadi. Maqolada tahliliy, interaktiv, loyihaviy va refleksiv yondashuvlar kabi art-pedagogik metodlarning pedagogik samaradorligi asosli ravishda ko‘rsatilgan. Olingan natijalar art-pedagogika talabalarda kreativ tafakkur, muammoli vaziyatlarni hal etish qobiliyati va innovatsion faoliyatni rivojlantirishda muhim didaktik vosita sifatida xizmat qilishini isbotlaydi. Ushbu tadqiqot natijalari kelajakda pedagogik jarayonlarni yanada takomillashtirish va talabalarning ijodiy salohiyatini oshirishga qaratilgan yangi yondashuvlarni ishlab chiqishda foydali manba bo‘lishi kutilmoqda.
art-pedagogika, ijodiy kompetensiya, didaktik imkoniyatlar, kreativ tafakkur, bo‘lajak pedagoglar, interaktiv metodlar, loyihaviy ta’lim, refleksiya.
RAQAMLI PEDAGOGIK MUHITDA INTERAKTIV HAMKORLIK: NAZARIY ASOSLAR, AMALIY TATBIQ VA ISTIQBOLLAR
Raqamli ta’lim infratuzilmasining jadal rivojlanishi Raqamli pedagogik muhitda interaktiv hamkorlikning pedagogik ahamiyatini oshirmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi – Raqamli muhitda interaktiv hamkorlikning nazariy-metodologik asoslarini tahlil qilish, amaliy qo‘llash mexanizmlarini tizimlashtirish va mavjud cheklovlarni ilmiy asosda yoritishdir. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy-pedagogik yondashuv va didaktik modellashtirish usullaridan foydalanilgan. LMS platformalari, real vaqtli hamkorlik vositalari, sun’iy intellekt yordamchi tizimlari va immersiv texnologiyalarni pedagogik dizayn tamoyillariga muvofiq integratsiyalash hamkorlik samaradorligini oshiradi. Biroq, raqamli tafovut, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi, baholash ob’ektivligi va kognitiv yuk muammolari hal etilishi kerak. Tadqiqot natijalari ta’lim muassasalari, metodistlar va raqamli pedagogika mutaxassislari uchun amaliy yo‘riqnoma sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Raqamli pedagogik muhit, interaktiv hamkorlik, raqamli ta’lim, hamkorlikda o‘qitish, pedagogik dizayn, LMS, sun’iy intellekt, formativ baholash.
BO‘LAJAK PEDAGOGLARDA KREATIV FIKRLASHNI FANLARARO ABSTSESSIAL VA ORDINATAL BOG‘LIQLIK ASOSIDA RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK MODELI
Mazkur maqolada bo‘lajak pedagoglarda kreativ fikrlashni fanlararo abstsessial va ordinatal bog‘liqlik asosida rivojlantirishning pedagogik modeli nazariy-metodologik hamda amaliy jihatdan asoslangan. Kreativ fikrlash bo‘lajak pedagogning kasbiy kompetentligini belgilovchi integrativ sifat sifatida talqin qilinib, uning motivatsion, kognitiv, faoliyatli va refleksiv komponentlarini rivojlantirishning ilmiy asoslari yoritilgan. Fanlararo abstsessial bog‘liqlik bilimlarning mazmuniy-gorizontal integratsiyasini ta’minlovchi didaktik mexanizm, ordinatal bog‘liqlik esa kreativ kompetensiyalarni bosqichma-bosqich rivojlantiruvchi metodologik tizim sifatida tavsiflangan. Ishlab chiqilgan pedagogik modelning maqsadli, mazmuniy, jarayonli va natijaviy komponentlari tavsiflanib, uni oliy pedagogik ta’lim amaliyotida qo‘llashning ilmiy-metodik imkoniyatlari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari bo‘lajak pedagoglarning kreativ kompetensiyalarini rivojlantirish, innovatsion pedagogik faoliyatga tayyorlash hamda fanlararo integratsiyaga asoslangan ta’lim texnologiyalarini takomillashtirishga xizmat qiladi.
bo‘lajak pedagog, kreativ fikrlash, kreativ kompetensiya, fanlararo integratsiya, abstsessial bog‘liqlik, ordinatal bog‘liqlik, pedagogik model, refleksiv faoliyat, innovatsion pedagogika, kompetensiyaviy yondashuv.
AUTIZM SPEKTRI BUZILISHI BO‘LGAN BOLALARNI INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA TA’LIMGA JALB ETISH USULLARI
Mazkur maqolada autizm spektri buzilishiga (ASB) ega bo‘lgan bolalarni umumta’lim muassasalarida inklyuziv ta’lim jarayoniga jalb etishning ilmiy-nazariy asoslari yoritiladi. Inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillari, autizmga ega bolalarning psixologik, pedagogik va senzomotor xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, ularni ta’lim muhitiga muvaffaqiyatli integratsiya qilish uchun qo‘llanilishi lozim bo‘lgan metod va strategiyalar ko‘rib chiqiladi. Maqolada pedagoglar, psixologlar va ota- onalarning hamkorligi, shuningdek, individual ta’lim dasturlari tuzish zarurati alohida ta’kidlanadi.
autizm spektri buzilishi, inklyuziv ta’lim, individual yondashuv, pedagogik strategiya, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy integratsiya.
KOMMUNAL VA MEHNAT GIGIYENASI KAFEDRASIDA UZLUKSIZ TIBBIY TA’LIM TAMOYILLARINI JORIY ETISH
Zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimida vrach-gigiyenist, sanitariya-epidemiologiya xizmati mutaxassisi va jamoat salomatligi yo‘nalishidagi pedagogning kasbiy tayyorgarligi doimiy yangilanadigan bilimlar, ekologik va ishlab chiqarish xavflarini baholash, profilaktik fikrlash hamda dalillarga asoslangan qaror qabul qilish ko‘nikmalariga tayanadi. Ushbu maqolada uzluksiz tibbiy ta’lim tamoyillarini Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Kommunal va mehnat gigiyena kafedrasi faoliyati xususiyatlariga moslashtirish masalasi IMRAD talablari asosida yoritildi. Asosiy metodik manba sifatida uzluksiz tibbiy ta’lim prinsiplarini kafedra sharoitida joriy etish bo‘yicha nashr etilgan tajriba, O‘zbekiston Respublikasida tibbiyot va farmatsevtika ta’limi hamda tibbiyot xodimlarining uzluksiz kasbiy rivojlanishiga oid normativ-huquqiy hujjatlar, kommunal gigiyena, mehnat gigiyenasi, jamoat salomatligi, sanitariya nazorati va kasbiy xavflarni boshqarish yo‘nalishidagi mahalliy ehtiyojlar tahlil qilindi. Natijada kafedra sharoitida 18, 36, 72 va 144 akademik soatlik modulli malaka oshirish dasturlarini kommunal gigiyena, ishlab chiqarish muhiti gigiyenasi, kasbiy kasalliklar profilaktikasi, atrof-muhit monitoringi, ichimlik suvi va atmosfera havosi xavfsizligi, mehnat sharoitlarini baholash, sanitariya-ma’rifiy ishlar va raqamli epidemiologik monitoring bilan integratsiyalash modeli taklif qilindi.
uzluksiz tibbiy ta’lim, uzluksiz kasbiy rivojlanish, kommunal gigiyena, mehnat gigiyenasi, sanitariya nazorati, jamoat salomatligi, Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti, profilaktik tibbiyot, kasbiy xavf.
REGISTRATOR OFISI BOSHQARUVIDA ERGONOMIK MUHIT YARATISH ORQALI ISH UNUMDORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida registrator ofisi boshqaruvida ergonomik muhit yaratish orqali ish unumdorligini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi registrator ofisida mehnat jarayonlarini qulay, xavfsiz, tezkor va talabalarga yo‘naltirilgan tarzda tashkil etishga xizmat qiluvchi ergonomik omillarni aniqlashdan iborat. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy-pedagogik tahlil, kuzatuv, modellashtirish va konseptual umumlashtirish metodlaridan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ish joyi dizayni, raqamli xizmatlar, axborot oqimlarini tartibga solish, xodimlar yuklamasini muvozanatlashtirish va psixologik qulaylik registrator ofisi samaradorligini oshirishning muhim shartlaridir. Maqolada ergonomik boshqaruv asosida ish unumdorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
registrator ofisi, ergonomik muhit, ish unumdorligi, oliy ta’lim, boshqaruv, raqamli xizmat, talaba xizmatlari, mehnat sharoiti, xizmat sifati, samaradorlik.
NOFILOLOG TALABALARGA VIRTUAL O‘YINLAR ASOSIDA FRANSUZ TILI O‘QITISHNI RIVOJLANTIRISH
Mazkur maqolada nofilolog talabalarga fransuz tilini virtual o‘yinlar asosida o‘qitishning zamonaviy metodlari tahlil qilinadi. Virtual o‘yin texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni, talabalarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish, kasbiy terminologiyani o‘zlashtirish va o‘quv motivatsiyasini oshirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, o‘yin texnologiyasi elementlari orqali interfaol ta’lim muhitini yaratish hamda fransuz tilini samarali o‘rgatish usullari bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
fransuz tili, virtual o‘yinlar, o‘yin texnologiyasi, nofilologik yo‘nalishi talabalari, kommunikativ kompetensiya, interfaol ta’lim, raqamli texnologiyalar, kasbiy terminologiya, chet tilini o‘qitish.
AXBOROT TIZIMLARINI LOYIHALASHTIRISH FANINI O‘QITISHDA PEDAGOGIK TIZIM INTEGRATSIYASI
Mazkur maqolada oliy ta'lim muassasalarida "Axborot tizimlarini loyihalashtirish" fanini o'qitishda pedagogik tizim komponentlarining o'zaro integratsiyasi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida pedagogik tizimning maqsad, mazmun, metodlar, vositalar, baholash va natija komponentlari tizimli hamda kompetensiyaviy yondashuv asosida o'rganildi. Loyiha asosida o'qitish, muammoli ta'lim, CASE texnologiyalari, UML modellashtirish va raqamli ta'lim vositalaridan foydalanishga tayangan metodik yondashuv ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari ishlab chiqilgan metodik model axborot tizimlarini loyihalashtirish fanini o'qitish samaradorligini oshirish, talabalarning kasbiy va raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish hamda nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan integratsiyalash imkonini berishini ko'rsatdi.
pedagogik tizim, axborot tizimlarini loyihalashtirish, kompetensiyaviy yondashuv, loyiha asosida o'qitish, CASE texnologiyalari, UML modellashtirish, raqamli ta'lim, metodik yondashuv, kasbiy kompetensiya, oliy ta'lim.
RAQAMLI TAʻLIM MUHITIDA TALABALARNING MUSTAQIL FIKRLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqsad — raqamli taʻlim muhiti sharoitida talabalarning mustaqil fikrlash kompetensiyasini shakllantirishga xizmat qiladigan metodik yondashuvni amaliy sinovdan oʻtkazish va uni takomillashtirish yoʻllarini aniqlash. Metodlar — dizayn asosidagi tadqiqot, soʻrovnoma, ANOVA va SEM qoʻllanildi; tadqiqotga N=96 talaba jalb qilindi, ular tajriba va nazorat guruhlariga ajratildi. Aniqlovchi bosqichda kirish testi orqali boshlangʻich holat oʻlchandi, shakllantiruvchi bosqichda raqamli topshiriqlar, muammoli vazifalar va mustaqil ishlashga yoʻnaltirilgan topshiriqlar majmuasi joriy etildi, nazorat bosqichida esa chiqish testi va soʻrovnoma takroran oʻtkazildi. Natijalar — guruhlar orasidagi boshlangʻich farq ahamiyatli boʻlmadi, p=0,712; bu holat tajriba oldidan teng shartlar yaratilganini koʻrsatdi. Shakllantiruvchi taʻsirdan keyin tajriba guruhida oʻzgarishlar oʻrtacha va yuqori darajada namoyon boʻldi, Cohen d=0,76 hamda d=0,94 koʻrsatkichlari metodikaning sezilarli pedagogik samaraga ega ekanini bildirdi. Natijalar muhokamasida SEM orqali tuzilgan bogʻlanishlar talabaning raqamli topshiriqni bajarish mustaqilligi bilan fikrlash faolligi oʻrtasida barqaror aloqani koʻrsatdi. Xulosa — taklif etilgan metodika mustaqil fikrlash kompetensiyasini bosqichma-bosqich rivojlantirish uchun amaliy asos beradi; ilmiy hissa sifatida raqamli muhitda kompetensiyani oʻlchash va shakllantirishni birlashtirgan tajriba modeli aniqlashtirildi.
akademik oʻzini boshqarish, analitik mulohaza, dizayn asosidagi tadqiqot, muammoli topshiriqlar, oʻquv avtonomiyasi
RAQAMLI IQTISODIYOTNI RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANIB TALABALARDA KASBIY KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH
Ushbu maqolada iqtisodiyot yo‘nalishlarida tahsil olayotgan bo‘lajak iqtisodchi mutaxassislarning kasbiy kompetentligini oshirishda o‘quv jarayoni takomillashtirish choralari va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘llari haqida so‘z boradi.
Raqamli iqtisodiyot, iqtisodchi, talaba, mutaxassis, iqtisodiyot, yo‘nalish, iqtisodiy soha, jamiyat.
KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SOHASINING RAQOBATBARDOSHLIK SALOHIYATI HAMDA MOLIYAVIY BARQARORLIGINI STATISTIK BAHOLASH USLUBIYATI
Maqolada kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasining moliyaviy samaradorligi hamda raqobatbardoshlik salohiyatini statistik baholashning uslubiy jihatlari tadqiq etilgan. Kichik korxona va mikrofirmalar faoliyatini baholashda hisobga olinadigan ichki va tashqi omillar tizimlashtirilgan, raqobatbardoshlik salohiyati integral indeksi (IPK) hamda uning tarkibiy — innovatsion, axborot, resurs va iqtisodiy salohiyat — indekslarini hisoblash uslubiyati yoritilgan. Shuningdek, intellektual, mulkiy va moliyaviy salohiyatni baholash ko‘rsatkichlari tizimi, moliyaviy barqarorlik darajalarining statistik tasnifi hamda aylanma kapitaldan foydalanish samaradorligini baholash koeffitsientlari tavsiya etilgan. Taklif etilayotgan uslubiyot kichik biznes subyektlarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash siyosatini takomillashtirish uchun ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, raqobatbardoshlik salohiyati indeksi, intellektual salohiyat, moliyaviy barqarorlik, statistik baholash, aylanma kapital.
MAMLAKATIMIZDA KICHIK BIZNES SOHASINI BARQAROR RIVOJLANTIRISHNING INSTITUTSIONAL VA MOLIYAVIY TA’MINOTI
Maqolada mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasini barqaror rivojlantirishning institutsional va moliyaviy ta'minoti tadqiq etilgan. Tadbirkorlik faoliyatini rag'batlantirishga xizmat qiluvchi institutsional tuzilmalar — davlat va nodavlat tashkilotlar, xalqaro tashkilotlar, komissiya va kengashlar, tadbirkorlik uyushmalari, bozor infratuzilmasi hamda milliy dasturlar — tizimlashtirilgan. Kichik biznesni moliyaviy qo'llab-quvvatlashning to'rt tarkibiy qismli mexanizmi (budjet, soliq, kreditlash va o'z-o'zini moliyalashtirish), shuningdek mikromoliyalashtirish tizimini rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari yoritilgan. Tadqiqot natijalari kichik biznesni davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash siyosatini takomillashtirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, institutsional islohotlar, moliyaviy qo'llab-quvvatlash, soliq mexanizmi, mikromoliyalashtirish, bandlik.