SUN’IY INTELLEKT OLIY TA’LIMNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI OMILI SIFATIDA: IMKONIYATLAR, MUAMMOLAR VA SAMARALI JORIY ETISHNING INSTITUTSIONAL SHART-SHAROITLARI
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, raqamli transformatsiya, oliy ta’lim, akademik halollik, shaxsiylashtirilgan ta’lim, o‘quv jarayoni analitikasi (learning analytics), generativ sun’iy intellekt, institutsional siyosat, raqamli tengsizlik, O‘zbekiston.Abstrak
Maqola sun’iy intellekt (SI)ni oliy ta’limning raqamli transformatsiyasi omili
sifatida kompleks tahlil qilishga bag‘ishlangan. 2023–2026-yillarga oid zamonaviy ilmiy
adabiyotlarni tizimlashtirish asosida universitet muhitida sun’iy intellektdan
foydalanishning asosiy imkoniyatlari aniqlangan: adaptiv tizimlar asosida ta’limni
shaxsiylashtirish, akademik xavflarni erta aniqlash vositasi sifatida o‘quv jarayoni
analitikasi (learning analytics), ma’muriy jarayonlarni avtomatlashtirish, ilmiy-tadqiqot
faoliyatini qo‘llab-quvvatlash hamda bilimlarni baholash shakllarini transformatsiya
qilish. Shu bilan birga, asosiy muammolar va cheklovlar tizimlashtirilgan: akademik
halollikka tahdidlar, ma’lumotlardan foydalanish bilan bog‘liq axloqiy xavflar,
algoritmik tarafkashlik, professor-o‘qituvchilar tarkibining tayyorgarlik darajasidagi
tafovutlar, raqamli tengsizlik va tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy mexanizmlarning
yetarlicha shakllanmaganligi. Tahlil natijasida sun’iy intellektni joriy etish
samaradorligi texnologiyaning o‘zi bilan emas, balki institutsional shart-sharoitlarning
yetuklik darajasi, ya’ni amaliy siyosatlarning mavjudligi, kadrlarni tizimli o‘qitish,
bilimlarni baholash shakllarini qayta ko‘rib chiqish hamda ta’lim jarayonining barcha
ishtirokchilari mas’uliyatining aniq belgilanishi bilan bog‘liq ekanligi haqida xulosa
chiqarilgan. Sun’iy intellektni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi va «Raqamli
O‘zbekiston – 2030» dasturi doirasida keng ko‘lamli davlat raqamlashtirish
strategiyasini amalga oshirayotgan O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida empirik
tadqiqotlarning sezilarli darajada yetishmasligi saqlanib qolayotgani ko‘rsatilgan. Bu
esa keyingi ilmiy izlanishlarning ustuvor yo‘nalishini belgilaydi. Universitetlar uchun
amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan hamda kelgusidagi empirik tadqiqotlar dasturi taklif
etilgan.
Библиографические ссылки
1. Lal M. P., Nagariya R., Siddh M. M. Artificial Intelligence in Higher Education: The Challenges, Opportunities and the
Road Ahead // International Journal of Intelligent Enterprise. – 2026. – Vol. 12, № 2. – P. 377–394.
2. Кучаров А. С., Очилов А. О., Бободжонов А. Б., Абдурахмонов А. А. Анализ реализации цифровой
трансформации высших учебных заведений Республики Узбекистан // В центре экономики. – 2024. – Т. 5, № 4.
3. Vidyasarani G. G. T., Siriwardana D., Wijesooriya A. A Systematic Review of Personalized and Adaptive Learning
Systems: Technologies, Approaches, and Educational Outcomes // Repository of the General Sir John Kotelawala Defence
University. – 2025.
4. Khor E. T., Mutthulakshmi K. A Systematic Review of the Role of Learning Analytics in Supporting Personalized
Learning // Education Sciences. – 2024. – Vol. 14, № 1. – Art. 51. – DOI: 10.3390/educsci14010051.
5. Sharif H., Atif A. The Evolving Classroom: How Learning Analytics Is Shaping the Future of Education and Feedback
Mechanisms // Education Sciences. – 2024. – Vol. 14, № 2. – Art. 176. – DOI: 10.3390/educsci14020176.
6. Bittle K., El-Gayar O. F. Generative AI and Academic Integrity in Higher Education: A Systematic Review and
Research Agenda // Research & Publications, Dakota State University. – 2025.
7. Hendal B., Chowdhury G. Navigating Academic Integrity in the Era of Generative AI: A Systematic Literature Review
// AI and Ethics. – 2026. – Vol. 6, № 5. – Art. 572. – DOI: 10.1007/s43681-026-01431-6.
8. Owidi S. O., Lyanda J. N. The Dark Side of Generative AI in Higher Education: Challenges, Ethical Concerns, and
Implications // Taita Taveta University Repository. – 2025.
9. Sharma M. The Ethical Considerations of Using Gen AI and AI Tools in Academic Writing in Higher Education: A
Systematic Review // Kathmandu Journal (NepJOL). – 2025.
10. Zhang Z., Tarazi A., Ruiz-Cecilia R. Conceptualising Faculty Digital Literacy for Online Teaching in Higher
Education: Perceptions, Practices and Pedagogical Implications // Studies in Higher Education. – 2025. – DOI:
10.1080/03075079.2025.2604101.
11. Абидова М. И., Абидова Д. М. Цифровые технологии и искусственный интеллект в обучении иностранным
языкам: теоретико-методологический анализ // Zenodo. – 2025.
12. Усмонова М. Artificial Intelligence as a Tool for Enhancing Central Asia's International Competitiveness //
Jamiyat va innovatsiyalar (Общество и инновации). – 2025. – Т. 6.
13. Holmes W., Tuomi I. State of the Art and Practice in AI in Education // European Journal of Education. – 2022. –
Vol. 57, № 4. – P. 542–570.
14. Zawacki-Richter O., Marín V. I., Bond M., Gouverneur F. Systematic Review of Research on Artificial Intelligence
Applications in Higher Education // International Journal of Educational Technology in Higher Education. – 2019. – Vol. 16.
– Art. 39.
15. Sullivan M., Kelly A., McLaughlan P. ChatGPT in Higher Education: Considerations for Academic Integrity and
Student Learning // Journal of Applied Learning and Teaching. – 2023. – Vol. 6, № 1. – P. 31–40.
16. Kasneci E. et al. ChatGPT for Good? On Opportunities and Challenges of Large Language Models for Education //
Learning and Individual Differences. – 2023. – Vol. 103. – Art. 102274.
17. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023. – 48 p.