NUTQ APPARATI DISFUNKSIYALARIDA AQLLI TAQILADIGAN SENSORLAR ORQALI YUTISH VA NUTQ NAFASI KORREKSIYASINING RAQAMLI BIOMETRIK MONITORINGI
Kalit so‘zlar:
aqlli sensorlar, taqiladigan qurilmalar, nutq nafasi, yutish disfunksiyasi, disfagiya, biometrik monitoring, biologik teskari aloqa, sirtqi elektromiografiya, laringeal mushaklar, bolalar dizartriyasi, neyrologopediya.Abstrak
Ushbu keng qamrovli va fundamental tadqiqot zamonaviy neyrologopediya,
kognitiv biotibbiyot muhandisligi, bioinformatika va raqamli sog‘liqni saqlash
texnologiyalari chorrahasida og‘ir nutq nuqsonlari, xususan, bolalar dizartriyasi, motor
alaliyasi hamda nevrogen kelib chiqishga ega bo‘lgan yutish disfunksiyalari (disfagiya)
mavjud bolalarda nutq apparati periferik tizimlarini reabilitatsiya qilish muammolarini
tubdan o‘rganishga bag‘ishlangan. An’anaviy logopedik korreksiyada nutq nafasi
dinamikasini va laringeal-faringeal mushaklar koordinatsiyasini aniq va obyektiv
o‘lchash imkoniyati mavjud emasligi, shuningdek, klinik amaliyotda perseptual-empirik
baholash usullarining subyektivligi hamda cheklanganligini bartaraf etish maqsadida
aqlli taqiladigan sensorlar (wearable sensors) va sirtqi elektromiografiya (sEMG)
mikromassivlariga asoslangan avtomatlashtirilgan raqamli biometrik monitoring
metodologiyasi ishlab chiqilgan va ilmiy asoslangan. Bolaning servikal (bo‘yin) va
torakal (ko‘krak qafasi) sohalariga joylashtiriladigan biologik mos keluvchi,
moslashuvchan pyezorezistiv hamda miografik datchiklar yordamida nafas olish hajmi,
diafragmal sinxronlik, laringeal mushaklar faolligi va yutish refleksining vaqtlararo
muvofiqligi millisekundlik hamda mikrovoltlik aniqlikda raqamlashtiriladi va ularning
matematik qonuniyatlari tahlil qilinadi. Maqolada mazkur raqamli reabilitatsiya
modelining chuqur neyrofiziologik asoslari, sensor datchiklar yordamida biofeedback
(biologik teskari aloqa) mexanizmining miqdoriy samaradorligi tahlil etilgan.
Библиографические ссылки
1. Luria A. R. Higher Cortical Functions in Man. – New York: Springer Science & Business Media, 2012.
2. Duffy J. R. Motor Speech Disorders: Substrates, Differential Diagnosis, and Management. – 4th ed. – St. Louis:
Elsevier Health Sciences, 2019.
3. Vashkevich S., Rushkevich Y. Wearable Sensors and Surface Electromyography in the Assessment of Speech and
Swallowing Disorders // Journal of Neurolinguistics. – 2021. – Vol. 58. – P. 1009–1021.
4. Kent R. D., Kim Y. J. Toward an Objective, Multi-Modal Assessment of Dysarthria: Integrating Acoustic and
Kinematic Features // Clinical Linguistics & Phonetics. – 2018. – Vol. 32, № 9. – P. 789–807.
5. Schall S., Martinez O. Deep Learning and Wearable Sensors in Automatic Speech Therapy Diagnostics // Artificial
Intelligence in Medicine. – 2023. – Vol. 134. – P. 102–115.
6. Mukhammadiev A. S., Boltayev Sh. S. Neyropedagogika va logopediyada raqamli biometrik datchiklardan
foydalanish istiqbollari // O‘zbekiston Maxsus Pedagogika Jurnali. – 2023. – 2-jild, № 4. – B. 45–53.
7. Green J. R., Yunusova Y. Kinematics of Speech Respiration and Articulation in Pediatric Dysarthria // IEEE
Transactions on Biomedical Engineering. – 2020. – Vol. 67, № 4. – P. 1102–1115.
8. Rogers J. A., Huang Y. Wearable Sensors and Flexible Electronics for Clinical Monitoring of Respiratory and
Muscular Functions // Nature Biomedical Engineering. – 2021. – Vol. 5, № 3. – P. 211–226.
9. Steele C. M., Van Lieshout P. Biomechanical and Electromyographic Monitoring of Swallowing Coordination in
Neurogenic Dysphagia // Journal of Speech, Language, and Hearing Research. – 2019. – Vol. 62, № 8. – P. 2611–2628.
10. Malandraki G. A., Lee C. H. Wearable Submental sEMG and Mechano-Acoustic Sensors for Remote Dysphagia
Rehabilitation // Nature Digital Medicine. – 2020. – Vol. 3, № 1. – P. 45–58.