TABIIY TILNI QAYTA ISHLASH (NLP) JARAYONIDA MATN TAHLILIGA DOIR NAZARIY QARASHLAR EVOLYUTSIYASI

Mualliflar

  • Jasurbek Isroilov University of Business and Science ##default.groups.name.author##

Kalit so‘zlar:

tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), kompyuter lingvistikasi, qoidaviy yondashuv, korpus lingvistikasi, statistik modellar, mashinali o‘rganish, neyron tarmoqlar, transformerlar, semantik tahlil, kontekst.

Abstrak

Maqolada tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasining nazariy-metodologik 
evolyutsiyasi, uning shakllanish bosqichlari hamda zamonaviy taraqqiyot 
tendensiyalari keng yoritilgan. Tadqiqotda matnni tahlil qilishda qo‘llaniladigan to‘rtta 
asosiy yondashuv — qoidaviy (generativ), statistik va korpusga asoslangan, mashinali 
o‘rganish hamda neyron tarmoqlarga asoslangan paradigmalar ilmiy-nazariy jihatdan 
chuqur tahlil qilingan. Shuningdek, xorijiy olimlarning ilmiy qarashlari bilan bir qatorda, 
rus, tatar va o‘zbek lingvistik maktablarining ushbu sohadagi yutuqlari, xususan, turkiy 
tillarning agglyutinativ xususiyatlarini hisobga olgan holda avtomatik qayta ishlash 
masalalari qiyosiy o‘rganilgan. Maqolada til birliklarini empirik va formal 
modellashtirishning o‘zaro uyg‘unligi asoslanib, zamonaviy sun’iy intellekt tizimlarida 
semantik noaniqlik va kontekstni hisobga olishning ilmiy ahamiyati ochib berilgan. 

Библиографические ссылки

1. Abduraxmonova N. Z. Kompyuter lingvistikasi: darslik. – Toshkent: Nodirabegim, 2021. – 394 b.

2. Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 1957. – URL:

https://www.scribd.com/document/522339308/Chomsky-N-1957-Syntactic-Structures.

3. Wilks Y. A Preferential, Pattern-Seeking, Semantics for Natural Language Inference // Artificial Intelligence. – 1975.

– Vol. 6, № 1. – P. 53–74. – URL: https://aclanthology.org/J75-3003.pdf.

4. Winograd T. Understanding Natural Language // Cognitive Psychology. – 1972. – Vol. 3, № 1. – P. 1–191. – URL:

https://sites.google.com/view/terrywinogradhomepage/home.

5. Schank R. C., Abelson R. P. Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry into Human Knowledge Structures.

– Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 1977. – P. 35.

6. History and Evolution of Natural Language Processing (NLP) // GeeksforGeeks. – URL:

https://www.geeksforgeeks.org/history-and-evolution-of-nlp/.

7. Langley P., Iba W., Thompson K. An Analysis of Bayesian Classifiers. – AI Research Branch, USA, 1992. – P. 46–58.

8. Norris J. R. Markov Chains. – Cambridge: Cambridge University Press, 1997.

9. Sinclair J. Corpus, Concordance, Collocation. – Oxford: Oxford University Press, 1991.

10. Jelinek F. Statistical Methods for Speech Recognition. – Cambridge, MA: MIT Press, 1997.

11. Manning C. D., Schütze H. Foundations of Statistical Natural Language Processing. – Cambridge, MA: MIT Press,

1999. – URL: https://nlp.stanford.edu/fsnlp/.

12. McEnery T., Hardie A. Corpus Linguistics: Method, Theory and Practice. – Cambridge: Cambridge University Press,

2012. – URL: https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781139153225_A23866597/preview-

9781139153225_A23866597.pdf.

13. Markov A. A. An Example of Statistical Investigation of the Text Eugene Onegin. – URL:

https://web.archive.org/web/20230324143335/http://www.alpha60.de/research/markov/DavidLink_AnExampleOfSta

tistical_MarkovTrans_2007.pdf.

14. Melʹčuk I. A. Dependency Syntax: Theory and Practice. – Albany: State University of New York Press, 1988. – URL:

https://books.google.co.uz/books?id=diq29vrjAa4C.

15. Apresjan Yu. D. Lexical Semantics: User’s Guide to Contemporary Russian Vocabulary. – Ann Arbor: Karoma

Publishers, 1992.

16. Gatiatullin A. The Tatar National Corpus: Principles of Creation and Linguistic Use.

17. Oflazer K. Two-Level Description of Turkish Morphology. – 1994. – URL: https://aclanthology.org/E93-1066.pdf.

18. Çöltekin Ç. A Set of Open Source Tools for Turkish Natural Language Processing // Proceedings of the Ninth

International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2014). – Reykjavik, 2014. – URL: http://www.lrec-

conf.org/proceedings/lrec2014/pdf/437_Paper.pdf.

19. Vapnik V. N. Statistical Learning Theory. – New York: Wiley, 1998.

20. Mitchell T. M. Machine Learning. – New York: McGraw-Hill, 1997.

21. Rosenblatt F. The Perceptron: A Probabilistic Model for Information Storage and Organization in the Brain //

Psychological Review. – 1958. – Vol. 65, № 6. – P. 386–408.

22. LeCun Y., Bengio Y., Hinton G. Deep Learning // Nature. – 2015. – Vol. 521. – P. 436–444. – DOI:

https://doi.org/10.1038/nature14539.

23. Mikolov T., Chen K., Corrado G., Dean J. Efficient Estimation of Word Representations in Vector Space. – 2013. –

URL: https://arxiv.org/pdf/1301.3781.

24. Hochreiter S., Schmidhuber J. Long Short-Term Memory // Neural Computation. – 1997. – Vol. 9, № 8. – P. 1735–

1780. – DOI: https://doi.org/10.1162/neco.1997.9.8.1735.

25. Vaswani A. et al. Attention Is All You Need // Advances in Neural Information Processing Systems (NeurIPS). –

2017. – Vol. 30.

Загрузки

Nashr qilingan

2026-10-05

Nashr

Bo'lim

13.00.00 Pedagogika fanlari

Как цитировать

TABIIY TILNI QAYTA ISHLASH (NLP) JARAYONIDA MATN TAHLILIGA DOIR NAZARIY QARASHLAR EVOLYUTSIYASI . (2026). Zamonaviy Ilmiy-Texnik Tadqiqotlar, 2(4), 438-443. https://ijcst.uz/index.php/journal/article/view/370