ONA VA VAFODOR YOR OBRAZLARINING QIYOSIY-PEDAGOGIK TAHLILI (“RUSTAMXON” VA “ALPOMISH” DOSTONLARI MISOLIDA)
Kalit so‘zlar:
o‘zbek qahramonlik eposi, “Rustamxon”, “Alpomish”, Huroyim, Barchin, ona obrazi, vafodor yor, tarbiyaviy ideal, qiyosiy-pedagogik tahlil.Abstrak
Maqolada o‘zbek qahramonlik eposidagi ikki markaziy ayol obrazi —
“Rustamxon” dostonidagi Huroyim va “Alpomish” dostonidagi Barchin qiyosiy-
pedagogik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi mazkur obrazlarning axloqiy
mazmuni va pedagogik funksiyalarini aniqlash hamda ular asosida o‘zbek xalq
pedagogikasidagi ayol tarbiyaviy idealining tarkibiy tuzilishini ko‘rsatishdan iborat.
Manba sifatida Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan ikki dostonning ilmiy nashrlari olingan;
tahlilda obraz tahlili, qiyosiy-tipologik va struktur-funksional metodlar
uyg‘unlashtirilgan. Qiyoslash sakkizta mezon — maqom va yosh, yetakchi fazilat, sinov
tabiati, kurashish usuli, nutqiy faollik, syujetdagi funksiya, tarbiyaviy funksiya hamda
yechim shakli — bo‘yicha amalga oshirilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Huroyim
obrazi ona tipining, Barchin obrazi esa vafodor yor tipining to‘liq pedagogik modelini
namoyish etadi. Har ikki obraz vafo, aql-idrok, or-nomus va insoniy mehr atrofida
birlashadi, biroq bu axloqiy o‘zakning namoyon bo‘lish shakli yosh, maqom va doston
janri kontekstiga qarab farqlanadi. Tadqiqotda ikki obrazning bir-birini takrorlamasligi,
balki o‘zaro to‘ldirishi va birgalikda ayol hayotining ikki bosqichi uchun izchil tarbiyaviy
idealni shakllantirishi asoslangan. Olingan natijalardan adabiyot darslari, tarbiyaviy
soatlar va oilaviy tarbiya amaliyotida foydalanish mumkin.
Библиографические ссылки
1. Alpomish / aytuvchi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li; nashrga tayyorlovchilar H. Zarif, T. Mirzayev. – Toshkent: Sharq,
1998. – 384 b.
2. Rustamxon / aytuvchi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li; yozib oluvchi H. Zarif; nashrga tayyorlovchilar J. Eshonqul, S.
Fidokor. – Toshkent: Cho‘lpon, 2007. – 200 b.
3. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
4. Волков Г. Н. Этнопедагогика: учебник для студентов средних и высших педагогических учебных
заведений. – Москва: Академия, 1999. – 168 с.
5. Жирмунский В. М. Народный героический эпос: сравнительно-исторические очерки. – Москва–
Ленинград: Гослитиздат, 1962. – 435 с.
6. Zarifov H. T. “Alpomish” dostoni haqida // “Alpomish” – o‘zbek xalq qahramonlik eposi. – Toshkent: Fan, 1999.
– B. 5–22.
7. Kaykovus. Qobusnoma / Ogahiy tarjimasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994.
8. Коменский Я. А. Материнская школа // Избранные педагогические сочинения: в 2 т. – Москва:
Педагогика, 1982. – Т. 1. – С. 201–241.
9. Musurmonova O. Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 1996. – 188 b.
10. Песталоцци И. Г. Как Гертруда учит своих детей // Избранные педагогические произведения. – Москва:
Педагогика, 1963.
11. Пропп В. Я. Морфология сказки. – Ленинград: Academia, 1928. – 152 с.
12. Сухомлинский В. А. Сердце отдаю детям. – Киев: Радянська школа, 1969. – 288 с.
13. Ушинский К. Д. О народности в общественном воспитании // Собрание сочинений: в 11 т. – Москва–
Ленинград: Изд-во АПН РСФСР, 1948. – Т. 2. – С. 69–166.
14. Eshonqul J. Folklor: obraz va talqin. – Qarshi: Nasaf, 1999. – 112 b.
15. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig / nashrga tayyorlovchi Q. Karimov. – Toshkent: Fan, 1971.
16. O‘zbek folklorining epik janrlari / mas’ul muharrirlar B. Sayimov, G‘. Mo‘minov. – Toshkent: Fan, 1981.
